نقش‌رستم و معضل فرونشست؛ آرامگاه‌های هخامنشی حفظ شده، ولی کعبه زرتشت در تهدید است

فرونشست زمین به معنای ایجاد انحنا، شکاف یا ناهمواری در سطح زمین است که در دوران کنونی زمین‌شناسی (عصر کواترنر) اتفاق می‌افتد. در این دوره، سطوح آبرفتی با لایه‌های رسوبی مخروط افکنه‌ها شکل گرفته و تمدن‌ها عمدتاً در این نقاط و بر روی این دشت‌ها شکل‌گیریافته‌اند.

ایرنا در گزارشی اشاره کرد که پادشاهی هخامنشی نیز در دشت مرودشت که یکی از دشت‌های پرآب و لطیف به شمار می‌آید، تاسیس شد. این پایتخت تاریخی، مرودشت فارس را به میراثی از آثار کهنی تبدیل کرده است که به شهرت جهانی رسیده‌اند.

با این حال، در طی سال‌ها و تحت تأثیر خشکسالی‌های متوالی و همچنین برداشت بیش از حد آب از منابع زیرزمینی با حفر چاه‌های عمیق‌تر، بی‌نهایت عدم تعادل در بلای آب آبرفتی ایجاد شده و دشت مرودشت همچون دیگر دشت‌های کشور با چالش فرونشست زمین روبه‌رو گردیده است.

تحقیقات دانشگاهی و مطالعات انجام‌شده توسط سازمان زمین‌شناسی و اکتشافات معدنی در جنوب کشور نشان می‌دهند که تعدادی از شکاف‌ها و ترک‌های ایجادشده در سطح دشت مرودشت به‌صورت واضح ناشی از فرونشست هستند که برای نخستین بار در تاریخ، در همین یکصد سال اخیر مشاهده شده است.

به گفته علی نیک عهد، مدیرکل زمین‌شناسی و اکتشافات معدنی جنوب کشور به خبرنگار ایرنا بیان کرد: اگرچه تعیین زمان دقیق شروع فرونشست در دشت مرودشت ممکن نیست، اما به‌احتمال زیاد این پدیده از حدود ۳۰ تا ۴۰ سال پیش شروع شده است؛ زمانیکه الکتروپمپ‌ها با استفاده از انرژی الکتریسیته، آب را از اعماق ۳۰۰ تا ۴۰۰ متری زمین استخراج کردند. عمق‌دار شدن چاه‌های کشاورزی و برداشت بی‌رویه از سفره‌های آبرفتی تاریخی باعث شده تا ناحیه‌ای که به‌عنوان بالشتکی قابل انعطاف عمل می‌کرد، از بین برود و به این ترتیب زمین در مواجهه با تکان‌های کوچک (حدود نیم ریشتر) دچار شکست و فرونشست می‌شود.

تأیید یک واقعیت ناخوشایند

شکاف به وجود آمده در نزدیکی آثار باستانی میراث صخره‌ای نقش رستم، نگرانی‌های شدیدی در خصوص تهدید میراث جهانی هخامنشیان در دشت مرودشت ایجاد کرده است.

اگرچه به گفته نیک عهد، هر گونه شکاف، خندق، ترک یا حتی تغییرات سطحی به معنای فرونشست نیست، بلکه ممکن است ناشی از فرسایش آبی ناپایدار، فرسایش خندقی، لغزش یا دیگر پدیده‌های ژئومرفولوژیکی باشد؛ اما وی تأکید کرد که شکاف مشاهده‌شده در این نقطه از دشت مرودشت دقیقاً ناشی از فرونشست می‌باشد.

مدیرکل زمین‌شناسی و اکتشافات معدنی جنوب کشور تأیید کرد که ترک موجود در دشت و دور از نقش رستم به‌وضوح ناشی از فرونشست زمین است.

نقش رستم باستانی در مواجهه با فرونشست؛ سنگ‌نگاره‌ها محفوظ‌اند، کعبه زرتشت در معرض خطر است

منطقه نقش رستم یک مکان باستانی تمام عیار به شمار می‌رود که شامل چهار آرامگاه مهم هخامنشی، از جمله آرامگاه خشایارشا، داریوش اول و دوم و اردشیر اول، کعبه زرتشت و دیوار باستانی‌ای است که در حال حاضر در ورودی این مجموعه تاریخی قرار دارد.

با توجه به منابع ناکافی تخصیص یافته برای مرمت این میراث باستانی، اولویت‌های مرمتی شناسایی شده و مطابق با گفته مدیر پایگاه جهانی تخت جمشید، مرمت آرامگاه خشایارشا در حال پیگیری است.

محمدجواد جعفری در حاشیه بازدید خبرنگاران از نقش رستم اظهار کرد: آرامگاه داریوش، آرامگاه داریوش دوم و کعبه زرتشت نیز به پروژه‌های مرمتی نیاز دارند و باید هرچه سریع‌تر تحقیقات مربوط به آن تکمیل گردد.

وی درباره فرونشست در این قسمت از دشت مرودشت گفت: فرونشست در تمام دشت مرودشت مشاهده می‌شود و متأسفانه در نقش رستم نیز در ناحیه تلاقی دشت و صخره، شکاف‌هایی ایجاد شده است.

مدیر پایگاه جهانی تخت جمشید با تأکید بر اینکه این موضوع چندین بار مورد مطالعه قرار گرفته، افزود: آخرین تحقیق را بخش زمین‌شناسی دانشگاه شیراز تحت هدایت علی فقیه و با استفاده از سه روش ژئومغناطیسی انجام داده و نتایج آن به ما ارائه شده است.

جعفری تصریح کرد: این تحقیقات نشان‌دهنده آن است که فرونشست به آثار صخره‌ای مانند آرامگاه‌های شاهان هخامنشی و دو سنگ‌نگاره آسیبی وارد نمی‌کند.

وی افزود: اما این فرونشست ممکن است آثاری را که در پای کوه وجود دارند، نظیر کعبه زرتشت و دیوار تاریخی و لایه‌های باستانی که امکان دارد در زیر این سازه‌ها مدفون شده باشند، تهدید کند.

مدیر پایگاه جهانی تخت جمشید اعلام کرد: قرار است در یک نشست تخصصی با حضور علی فقیه و کارشناسان و مسئولین مربوط به این موضوع، تدابیری اتخاذ کنیم.

او افزود: فرونشست پدیده‌ای خطرناک است که در صورت عدم اقدامات لازم، ممکن است بر مشکلات دیگری منتهی شود که ابعادی به مراتب بزرگ‌تر و شاید فاجعه‌آمیز داشته باشد.

۲۳۳۲۱۷