وزارت اقتصاد آغاز به کار کرد؛ بهره‌گیری از هوش مصنوعی برای تسریع و شفاف‌سازی فرآیند ترخیص

بر اساس گزارش خبرنگار مهر، مدت‌هاست که بازرگانان به صف‌های طولانی، تاخیر در ترخیص و حجم بالای کاغذبازی‌های بی‌پایان در گمرک معترض هستند. در حال حاضر، وزارت اقتصاد و گمرک ایران در چهارچوب یک برنامه شش‌بعدی با هدف «هوشمندسازی گمرک کشور»، در پی تغییر سیستم انسانی با رویکرد مبتنی بر داده‌ها است. این تحولی که با شعار «از صف تا سرعت» آغاز شده، انتظار می‌رود که چهره تجارت خارجی ایران را دگرگون سازد.

بند اول این طرح به بازتعریف مفهوم «مسیر سبز» اختصاص دارد؛ مفهومی که در گمرک‌های پیشرفته دنیا به‌عنوان معیاری برای اعتماد تجاری شناخته می‌شود. سایر بندها شامل به‌کارگیری هوش مصنوعی در تحلیل تصاویر ایکس‌ری، بازطراحی فرآیندهای ارزیابی ریسک، اجرای حسابرسی پیش‌ورود، ایجاد مدیریت هماهنگ مرزی و همچنین توسعه تجارت منطقه‌ای با اوراسیا هستند. در ادامه، تک‌تک این مراحل به‌طور دقیق مورد بررسی قرار خواهد گرفت.

مسیر سبز؛ عبور آسان برای بازرگانان معتبر

در گذشته، حتی کالاهای دارای ریسک پایین نیز ملزم به گذر از مراحل طولانی ارزیابی بودند. اما اکنون، «مسیر سبز» هوشمند به‌صورت خودکار محموله‌های کم‌ریسک را شناسایی می‌کند. داده‌های تاریخی مرتبط با سوابق واردکنندگان، نوع کالا، حجم معاملات و انطباق اسنادی در یک سامانه یکپارچه جمع‌آوری و پردازش می‌شوند.

متخصصان گمرک بیان می‌کنند که این سامانه می‌تواند برای حدود ۳۰ تا ۴۰ درصد از محموله‌ها اجازه ترخیص فوری صادر کند. به همین خاطر، متوسط زمان ترخیص که در حال حاضر به حدود ۷ روز می‌رسد، ممکن است تا ۲۴ ساعت کاهش یابد. کاهش زمان ترخیص نه‌تنها هزینه‌های انبارداری را کاهش می‌دهد، بلکه به تسهیل جریان عرضه در بازار داخلی نیز کمک می‌کند.

در مرحله دوم، مسیر سبز به الگوریتم‌های یادگیری‌محور متصل می‌شود تا با هر بار استفاده، دقت پیش‌بینی ریسک را بهبود بخشد. به‌عبارتی دیگر، سیستم به‌طور پیوسته یاد می‌گیرد که کدام نوع کالا و کدام بازرگان بیشتر قابل‌اعتماد هستند.

هوش مصنوعی در تحلیل تصاویر ایکس‌ری

در حال حاضر، تعداد زیادی از دستگاه‌های ایکس‌ری در گمرک‌های ایران مشغول به فعالیت هستند، ولی تفسیر تصاویر کماکان وابسته به نظر انسان‌ها است. طرح تازه با اتصال تصاویر به یک شبکه تحلیلی متمرکز، از هوش مصنوعی برای تشخیص الگوهای مشکوک بهره می‌برد.

الگوریتم‌ها قادرند تفاوت بین کالاهای مشابه اما متفاوت از نظر محتوا (مانند قطعه خودرو با پوشش فلزی و ابزار قاچاق یا مواد غیرمجاز) را شناسایی کنند. هر تصویر به یک بانک داده‌ای که پیش از این با میلیون‌ها تصویر سالم و غیرسالم آموزش دیده است، هدایت می‌شود.

با به‌کارگیری این روش، نرخ دقت بازرسی از ۷۰ درصد به بیش از ۹۰ درصد افزایش پیدا می‌کند و میزان خطای انسانی تقریباً یک‌سوم کاهش می‌یابد.

این نوآوری همچنین زمان توقف کامیون‌ها در نقاط گلوگاهی ورودی را به حداقل می‌رساند. در بندرعباس و بازرگان، آزمون‌های پایلوت این سیستم انجام شده و نتایج اولیه نشان می‌دهد که سرعت پردازش به‌طور میانگین سه برابر افزایش یافته است.

بازطراحی مدیریت ریسک و حسابرسی پیش‌ورود

پیش از این، ارزیابی ریسک تنها پس از ورود کالا به مرز انجام می‌شد. اما در مدل جدید، داده‌های اقتصادی، مالی و حمل‌ونقل از زمان ثبت سفارش مورد تجزیه و تحلیل قرار می‌گیرند. گمرک با اتصال به سیستم ثبتارش و بانک‌های عامل، قادر است سابقه مالی بازرگانان را نیز در محاسبه ریسک مدنظر قرار دهد.

اگر سیستم تشخیص دهد که معامله در چهارچوب قانونی و مالی صحیحت انجام شده، کالا به مسیر سبز وارد خواهد شد؛ در غیر این صورت، پرونده به دلیل بررسی‌های خاص به مسیر زرد یا قرمز منتقل می‌شود.

فایده دیگر این بخش، ایجاد فرآیندی به نام «حسابرسی پیش‌ورود» است. به جای توقیف فیزیکی کالا، اسناد به‌طور پیشین در سیستم بررسی و تأیید می‌شوند. به این ترتیب، بازرگان تنها یک بار به گمرک مراجعه می‌کند؛ در حقیقت، گمرک به جای انسان، با داده تعامل دارد.

آمایش نظام گمرکی و مدیریت هماهنگ مرزی

امروزه هر واردکننده موظف است که برای اخذ مجوزهای مرتبط با قرنطینه، استاندارد، محیط زیست و بهداشت از چندین سازمان عبور کند. در راستای هوشمندسازی، تمامی این نهادها به «پنجره واحد مرزی» مرتبط خواهند شد. هدف گمرک، هماهنگ‌سازی دستگاه‌های هم‌مرز به‌گونه‌ای است که پاسخ به درخواست واردکننده به‌صورت هم‌زمان و در لحظه صورت پذیرد.

«مدیریت هماهنگ مرزی» به نوعی یک فلسفه نوین در حکومت‌داری مرزی به شمار می‌آید. هدف از این فرآیند، حذف موارد تکراری و ایجاد اشتراک اطلاعات در سطح دولت است. در این سیستم، هر دستگاه تنها یک‌بار اطلاعات را از بازرگان دریافت کرده و تمامی نهادها به آن اطلاعات دسترسی خواهند داشت.

علاوه بر این، گمرک ایران قصد دارد نقشه جدیدی از چیدمان مرزهای کشور (آمایش مرزی) را ارائه دهد تا امکانات لجستیکی، دستگاه‌های ایکس‌ری و نیروهای انسانی بر اساس حجم و ماهیت تجارت در هر گذرگاه تنظیم شوند. تمرکز منابع در مرزهای پرتردد (نظیر بازرگان، بندر شهید رجایی و لطف‌آباد) نخستین گام در این مسیر خواهد بود.

پنجره واحد تجاری و پیوند با دولت الکترونیکی

اکنون که اکثر خدمات عمومی به سمت دیجیتال شدن پیش رفته‌اند، گمرک نیز باید پایگاه اطلاعاتی خود را به این شبکه متصل نماید.

ایده «پنجره واحد تجاری» به‌عنوان محور این پروژه، تمامی مراحل از اظهار کالا گرفته تا پرداخت حقوق ورودی و ترخیص را در یک بستر دیجیتال جمع‌آوری می‌کند. واردکننده تنها یک بار اطلاعات مرتبط با محموله را وارد می‌کند؛ از آن نقطه، داده به‌صورت خودکار میان بانک مرکزی، سازمان استاندارد و وزارت صمت حرکت می‌کند.

اجرای رسمی این پنجره واحد علاوه بر صرفه‌جویی در زمان و هزینه، بستری برای مقابله با فساد سیستماتیک نیز فراهم می‌آورد؛ چرا که حذف نیاز به مراجعه حضوری می‌تواند بزرگ‌ترین گام در جلوگیری از زدوبند یا تأخیرهای سلیقه‌ای باشد.

تجارت پیوندی با اوراسیا و همسایگان

در مرحله نهایی، این برنامه بر ماهیت فنی پیوند گمرک ایران با کشورهای واقع در اتحادیه اقتصادی اوراسیا متمرکز خواهد بود. این همکاری با هدف تبادل داده‌ها در قالب توافق‌نامه‌ها، از طریق سیستم‌های امن مبتنی بر بلاک‌چین انجام خواهد گرفت تا اطلاعات گذر کالا به‌صورت لحظه‌ای بین طرفین تبادل شود.

ایران با کشورهای ارمنستان، روسیه، قزاقستان و بلاروس گفت‌وگوهای خود را برای اجرای نظارت تک‌مرحله‌ای شروع کرده است. در این سیستم، به جای بازبینی دوباره در مرزهای هر کشور، داده‌ی ثبت‌شده در گمرک مبدا معتبر خواهد بود. نتیجه این فرآیند کاهش هزینه‌های ترانزیت و افزایش جذابیت مسیر ایران به‌عنوان کریدور اصلی تجارت آسیا‑اروپا خواهد بود.

به‌ویژه در دوران پساتحریم، همگرایی با اتحادیه اوراسیا می‌تواند مسیر صادرات غیرنفتی به بازارهای جدید را هموار سازد. کارشناسان پیش‌بینی می‌کنند با اجرایی شدن این طرح، حجم تجارت ایران با کشورهای همسایه تا سه برابر افزایش یابد.

چالش‌های پیاده‌سازی سیستم

هرچند مزایای این طرح به‌خوبی روشن است، اما چالش‌هایی نیز در مسیر اجرای آن وجود دارد. نخستین چالش، ضعف زیرساخت‌های ارتباطی در برخی از گمرک‌های مرزی است که هنوز به شبکه‌های فیبر نوری متصل نشده‌اند. دومین چالش نیز تأمین امنیت داده‌ها و مقابله با تهدیدات سایبری است که در گمرک‌های دیجیتال از اهمیت بالایی برخوردار می‌باشد.

علاوه بر این، نیاز به آموزش کارکنان برای فعالیت با سامانه هوشمند نیز یک موضوع جدی به‌شمار می‌آید. شناسایی الگوریتم‌های هوش مصنوعی کافی نیست؛ کاربر انسانی باید توانایی تفسیر نتایج سیستم و هشدار در خصوص خطاهای احتمالی را داشته باشد.

از نظر حقوقی نیز، هنوز قانون امضای دیجیتال برای اسناد گمرکی به‌طور کامل به تصویب نرسیده است. در absence of a valid law, the private sector will not be inclined to rely on electronic data and will continue to demand a printed version.

مطالعات اولیه نشان می‌دهد که پیاده‌سازی کامل سیستم گمرک هوشمند می‌تواند سالانه بیش از ۱.۵ میلیارد دلار صرفه‌جویی مستقیم و غیرمستقیم به‌همراه داشته باشد. کاهش هزینه‌های توقف کالا، صرفه‌جویی در نیروی انسانی و حذف فساد اداری از مهم‌ترین منابع این صرفه‌جویی اقتصادی هستند.

علاوه بر این، سرعت در ترخیص کالا به سیاست کنترل قیمت‌ها نیز یاری می‌رساند، زیرا تاخیر در ورود کالاهای اساسی یکی از عوامل مؤثر بر نوسانات بازار مصرف است. با تسریع فرآیندهای اداری و حذف بروکراسی، هزینه نهایی برای مصرف‌کننده کاهش می‌یابد.

هوشمندسازی گمرک، راهی الزامی در مسیر نوسازی اقتصادی کشور به حساب می‌آید. با ترکیب فناوری هوش مصنوعی، مدیریت داده‌ها و تحلیل ریسک، گمرک ایران قادر است به یک نهاد سریع، شفاف و قابل پیش‌بینی تبدیل شود به جای سازمانی کند و پرکاغذ.

چنانچه این تحول در تمامی گمرکات زمینی و دریایی به‌طور گسترده اجرا شود، نه تنها زمان ترخیص کالاها کاهش می‌یابد، بلکه اعتماد بین دولت و بخش خصوصی نیز دوباره برقرار خواهد شد.

در عصر متصل جهانی، کشوری که مرزهای دیجیتال‌تری دارد، تجارتش آزادی بیشتری خواهد داشت.