هموفیلوس آنفلوآنزا نوع B؛ دشمن پنهان کودکان که با وجود واکسنها فراموش شده است
واکسنها به عنوان یکی از بزرگترین پیشرفتهای پزشکی شناخته میشوند؛ این دستاوردها موجب شده است تا بشریت قادر به ریشهکنی بیماری آبله، خاتمه دادن به شیوع فلج اطفال در فصل تابستان و کاهش چشمگیر شیوع سرطان دهانه رحم گردد. با این حال، بیماریای وجود دارد که علیرغم اینکه پیش از ظهور واکسنها در دهه ۱۹۸۰ یکی از عوامل اصلی عفونتهای شدید در کودکان به شمار میآید، کمتر مورد توجه قرار گرفته است: Hib.
این بیماری توسط باکتری هموفیلوس آنفلوآنزا نوع b ایجاد میشود. این باکتری نخستین بار در سال ۱۸۹۲ توسط ریچارد فیفرر شناسایی شد و در آن زمان تصور میشد که علت آنفلوآنزا است، زیرا در نمونههای خلط بیماران مبتلا به آنفلوآنزا وجود داشته است. این فرضیه در ابتدا منطقی به نظر میرسید، اما اکنون مشخص شده است که آنفلوآنزا ناشی از ویروس است.
بعدها روشن شد که هموفیلوس آنفلوآنزا معمولاً باعث عفونت ثانویه میگردد و به طور گاه به گاه بدون ایجاد مشکل خاصی در بینی کودکان زندگی میکند. اما در صورتی که موجب بیماری گردد، میتواند پیامدهای بسیار جدی به دنبال داشته باشد. این عفونتهای تهاجمی عمدتاً کودکان را تحت تأثیر قرار میدهند. قبل از معرفی واکسن، برآورد میشد که این باکتری در بینی ۰.۵ تا ۳ درصد از کودکان سالم وجود دارد، در حالی که در بزرگسالان به ندرت مشاهده میشود.
از زمان معرفی واکسن Hib در دهه ۱۹۸۰، شیوع این بیماری بهطور قابل توجهی کاهش یافته است.
تقریباً ۶۰ درصد از موارد عفونتهای مهاجم Hib قبل از یک سالگی ظاهر میشود و بالاترین میزان این عفونتها در نوزادان بین ۶ تا ۱۱ ماهه مشاهده میشود. نوزادان کوچکتر میتوانند از طریق جفت و شیری که از مادر دریافت میکنند، مقداری آنتیبادی محافظ به دست آورند.
طبق اطلاعات موجود در وبسایت آیافال ساینس، گذشتهای از عفونت هموفیلوس آنفلوآنزا نوع بی وجود دارد که به عنوان شایعترین علت مننژیت باکتریایی در کودکان شناخته میشد. علایم این بیماری شامل تب، سردرد، گردن سفت و استفراغ بود. در موارد حاد، این بیماری میتواند منجر به تشنج و کما شود. میزان مرگومیر بیماری بستگی به دسترسی به درمان سریع و آنتیبیوتیکها دارد و طبق گزارش مرکز اروپایی پیشگیری و کنترل بیماریها (ECDC)، میتواند به ۴۰ درصد برسد. حتی در مواردی که بیمار بهبود یابد، مننژیت ممکن است به عوارض دائمی مانند کاهش شنوایی و بینایی منجر شود.
شکلهای دیگر بیماری Hib شامل التهاب اپیگلوت (که میتواند گلو را به شدت متورم کند)، سلولیت (نوعی عفونت باکتریایی که پوست را درگیر میکند)، ذاتالریه و سپتیسمی هستند. در وبسایت پروژه دانش واکسن دانشگاه آکسفورد آمده است: «حتی با درمانهای پزشکی، حدود ۱ نفر از هر ۲۰ کودک مبتلا به مننژیت Hib جان خود را از دست میدهد. تخمینها نشان میدهد که پیش از ورود واکسن، سالانه در بریتانیا تقریباً ۱۵۰۰ مورد بیماری Hib رخ میداد که منجر به حدود ۹۰۰ مورد مننژیت و ۶۰ مرگ و میر میشد.»
واکسن Hib برای اولین بار در سال ۱۹۸۵ در ایالات متحده ارائه شد و نسخه بهبودیافته آن دو سال بعد به بازار آمد. واکسن Hib غیر فعال است که به این معنی است که حاوی باکتری زنده نمیباشد. در واقع، این واکسن تنها بخشی کوچک از باکتری را در بر دارد که بدن آن را شناسایی میکند. این بخش کوچک به اندازهای کافی است که سیستم ایمنی بدن پاسخ دفاعی (آنتیبدی) تولید کند و در صورت مواجهه با باکتری واقعی، از نوزاد محافظت نماید.
امروزه گونههای مختلفی از واکسن Hib وجود دارد که بخشی از برنامه واکسیناسیون نوزادان در بسیاری از کشورها به شمار میرود. در ایالات متحده، به کودکان توصیه میشود بسته به نوع واکسن، سه تا چهار دوز دریافت کنند: در ۲ ماهگی، ۴ ماهگی، ۶ ماهگی و سپس بین ۱۲ تا ۱۵ ماهگی. به طور معمول، کودکان بالای ۵ سال به واکسن Hib نیازی ندارند، مگر اینکه نقص ایمنی داشته باشند.
در بریتانیا، نوزادان معاصر واکسن Hib را به عنوان بخشی از ترکیب ششگانهای دریافت میکنند که در برابر دیفتری، کزاز، سیاهسرفه، فلج اطفال و هپاتیت B نیز حفاظت میکند. این برنامه واکسیناسیون شامل سه دوز از این ترکیب به همراه سایر واکسنها است.
در ایران نیز واکسن Hib در فهرست ملی واکسیناسیون نوزادان قرار دارد و به صورت رایگان در دسترس است. این واکسن معمولاً بهطور ترکیبی با واکسنهای دیگر نظیر DTP و هپاتیت B به صورت واکسن پنجگانه به نوزادان در سه نوبت ۲، ۴ و ۶ ماهگی تزریق میشود.
با این وجود، دسترسی به واکسن در سطح جهانی یکسان نیست. مرکز اروپایی پیشگیری و کنترل بیماریها به نقل از آمار سازمان جهانی بهداشت، اعلام کرده است که هنوز سالانه حدود ۳ میلیون مورد بیماری شدید Hib در دنیا گزارش میشود. در حال حاضر میزان پوشش واکسیناسیون تقریباً ۷۸ درصد است، اما اختلافات قابل توجهی وجود دارد؛ برای نمونه در منطقه غرب اقیانوس آرام تنها ۳۴ درصد از کودکان واکسینه میشوند.
توسعه پوشش واکسیناسیون علیه Hib از اهمیت ویژهای برخوردار است، زیرا در سالهای اخیر گونههای مقاوم به آنتیبیوتیک از باکتری هموفیلوس آنفلوآنزا شناسایی شدهاند. این مقاومت دارویی احتمال ابتلا به عفونتهای شدید را افزایش میدهد و درمان آنها را پیچیده و زمانبر میکند. بنابراین، بهترین و مؤثرترین روش برای مقابله با باکتریهای مقاوم، پیشگیری از طریق واکسیناسیون منظم و گسترده نوزادان و کودکان است تا از شیوع این بیماری و عوارض جدی آن جلوگیری شود.
