گذرگاه صنعت بهداشت؛ اقلام وارداتی با حجم کم، ولی هزینههای بالا
طبق گزارش خبرگزاری مهر، سید علی پارسای گنجآور، کارشناس علم و فناوری و مدیریت گروه «نوآوری» اندیشکده اقتصاد دانشبنیان در یادداشتی بیان کرد: تجزیه و تحلیل وضعیت صنعت سلامت در ایران، شامل داروها و تجهیزات پزشکی، نشاندهنده واردات محدود اما با ارزش اقتصادی بسیار بالا است که عمدتاً به تجهیزات و داروهای پیشرفته و گرانقیمت اختصاص یافته است. این شرایط ضرورت شناسایی محصولاتی با استراتژیک و تمرکز بر بومیسازی آنها را به وضوح نمایان میسازد.
واردات داروهای گرانقیمت
صنعت دارویی ایران با ارزش بازار داخلی تقریباً ۱۶۳.۴۵ هزار میلیارد تومان، نقش قابل توجهی در اقتصاد سلامت ایفا میکند. طبق اطلاعات سازمان غذا و دارو، ۹۹ درصد نیاز دارویی کشور از تولید داخلی تأمین و تنها ۱ درصد از طریق واردات تامین میشود. با این حال، پژوهشهای انجام شده نشان میدهند که سهم ارزش واردات، ۱۸ درصد از کل بازار را شامل میشود، که تأکید بر تمرکز واردات بر داروهای پرهزینه و تخصصی را به همراه دارد. دو نکته اساسی در این زمینه مطرح میشود:
- تولید داروهای با ارزشی بالاتر: لازم است فناوریهای پیشرفته توسعه یابند تا وابستگی به داروهای گرانقیمت کاهش یابد.
- تقویت ظرفیت صادرات: با تامین تقریباً کامل نیاز داخلی، امکان تبدیل صنعت داروسازی به یک مرکز صادراتی در منطقه فراهم میشود که به بهبود کیفیت، زیرساختها و بازاریابی مؤثر نیاز دارد.
تحقیقات نشان میدهد که بیش از ۷۰ درصد مواد اولیه این صنعت به صورت وارداتی تأمین میشود. این نگرانی بهویژه در شرایط تحریم، امنیت دارویی کشور را تهدید میکند و نیازمند کاهش است. علاوه بر این، فرسودگی زیرساختهای تولید، بسیاری از صنایع دارویی را با چالشهایی چون فرسودگی ماشینآلات، عدم رعایت استانداردهای بینالمللی (مانند GMP) و محدودیتهای نوآوری روبرو ساخته است.
علاوه بر این، عدم پذیرش گواهیهای کیفیت کالاهای ایرانی از سوی کشورهای هدف، محدودیتهای قانونی در قراردادهای صادراتی و ممنوعیتهای ناگهانی صادرات از جمله موانعی است که سبب محدودیت در صادرات دارو میشود.
راهکارهای عبور از این وضعیت آسیبزا
برای رفع چالشهای موجود، برنامه هفتم توسعه و قوانین مربوط به جهش تولید، مجموعهای از راهکارهای دقیق را با محوریت نوسازی صنایع، توسعه فناوریهای دانشبنیان و تحکیم صادرات ارائه میدهند. این اقدامات بهویژه بر ارتقاء سطح فناوری، حمایت از شرکتهای دانشبنیان و توسعه صنعت دارویی تأکید دارند.
در ایران، میتوان قوانین مربوط به جهش تولید دانشبنیان و برنامه هفتم توسعه که بر مصادیق داخلیسازی و کاهش وابستگی به واردات متمرکز شدهاند را بهعنوان اسنادی موثر در تحول اساسی این حوزه در نظر گرفت. به موجب ماده ۷۱ برنامه هفتم، صنعت دارو و تجهیزات پزشکی باید بهروزرسانی شوند تا قابلیت رقابت افزایش یابد و ایران به قطب تولید دارو و واکسن در منطقه تبدیل گردد.
علاوه بر این، ماده ۷۲ این برنامه بر صادرات سالانه ۱ میلیارد یورو دارو و ۱ میلیارد یورو تجهیزات پزشکی، تأکید ورزیده و بر توسعه دیپلماسی سلامت و درآمدزایی از گردشگری سلامت تاکید دارد. این سیاستها نقشه راهی برای بهبود جایگاه ایران در صحنه بینالمللی و ارتقای اقتصاد دانشبنیان را ترسیم میکنند.
توجه ویژه به فناوری ضروری است
مطابق ماده ۷۱ برنامه هفتم توسعه، نکاتی نظیر نوسازی صنایع و تقویت فناوریهای دانشبنیان با ارائه مشوقهای مالیاتی و اعطای تسهیلات کمبهره به شرکتهای دانشبنیان فعال در تولید داروهای استراتژیک، همچون واکسنها و داروهای بیوتکنولوژی مورد تأکید قرار گرفته است.
همچنین، یک برنامه گسترده برای نوسازی و بهروزرسانی صنایع دارویی کشور، با همکاری وزارتخانههای مربوطه و تمرکز بر جذب سرمایهگذاری خارجی و انتقال فناوریهای پیشرفته مانند زیستفناوری طراحی شده است. در ماده ۷۲ همین برنامه، اهداف خاص صادراتی صنعت دارو و گردشگری سلامت بهصراحت مشخص شدهاند؛ شامل دستیابی به صادرات دارویی به ارزش یک میلیارد یورو و درآمد حاصل از گردشگری سلامت تا سقف شش میلیارد یورو.
علاوه بر این، در ماده ۷۳، به منظور تبدیل ایران به قطب تأمین سلامت در منطقه جنوب غرب آسیا، اهدافی مانند دستیابی به صادرات سالانه به ارزش یک میلیارد یورو در زمینه دارو و تجهیزات پزشکی، افزایش درآمد حاصل از گردشگری سلامت به شش میلیارد یورو و جذب دانشجویان خارجی با درآمد سالانه ۷۰۰ میلیون یورو تعیین شده است.
وزارت بهداشت موظف است با همکاری سایر وزارتخانهها، سازوکارهای لازم برای خودکفایی مواد اولیه دارویی و ثبت قراردادهای صادراتی را فراهم کند و با توجه به کشورهای همسایه و اتحادیه اقتصادی اوراسیا، فعالیتهای لازم برای پذیرش محصولات و صدور گواهیهای کیفیت مشترک را تا پایان سال دوم برنامه اجرایی نماید.
وضعیت مشابه در صنعت تجهیزات پزشکی
به استناد آمار سال ۱۴۰۲، سهم صنعت تجهیزات پزشکی ایران از تولید ناخالص داخلی تنها ۰.۰۸ درصد است. این عدد در مقایسه با صنایع۲۰ اساسی مانند داروسازی، پتروشیمی یا خودروسازی، بسیار ناچیز به نظر میرسد. همچنین، ارزش افزوده این صنعت که برابر با ۷.۷ همت برآورد شده، ضعف در زنجیره ارزش افزوده و ناکارآمدی در بهرهبرداری از ظرفیتهای موجود را نشان میدهد.
علاوه بر این، سهم ۰.۲ درصدی این صنعت در زنجیره تولید، وابستگی شدید به واردات مواد اولیه و قطعات واسط را به تصویر میکشد که به عنوان مانعی جدی برای توسعه پایدار شناخته میشود.
یکی از چالشهای اصلی صنعت تجهیزات پزشکی ایران، وابستگی بالای آن به واردات کالاهای با فناوری پیشرفته است. در شرایطی که ۶۵ درصد اقلام مصرفی این صنعت در کشور تولید میشوند، ارزش تولیدات بهدست آمده تنها ۴۰ درصد از نیاز زنجیره را تأمین میکند.
این واقعیت بیانگر آن است که تولید داخلی بیشتر بر روی محصولات ساده و کمارزش متمرکز است که در مقابل تجهیزات پیچیدهتری مانند دستگاههای تصویربرداری، ایمپلنتها و ابزار پیشرفته همچنان از طریق واردات تأمین میشوند.
این وابستگی، به همراه صادرات محدود (۸۰ میلیون دلار) و ارزبری بسیار بالا (۲.۲ میلیارد دلار)، منجر به ایجاد شکاف تجاری بزرگ به میزان ۲۷.۵ برابر شده است. چنین وضعیتی فشار مضاعفی بر ذخایر ارزی کشور وارد میکند و آسیبپذیری اقتصادی را افزایش میدهد.
بنابراین، مشابه با حوزه دارو، در صنعت تجهیزات پزشکی نیز واردات کالاهای گرانقیمت سهم عمدهای از واردات را به خود اختصاص میدهد و همین امر ضرورت تمرکز بر تولید قطعات و داروهای با قیمت بالا را بهروشنی نمایان میسازد. برای رسیدن به این اهداف کلان، برنامههایی برای خوداتکایی در تولید مواد اولیه دارویی بهعنوان همکاری با وزارت جهاد کشاورزی و انعقاد توافقات دوجانبه با هدف پذیرش متقابل گواهیهای کیفیت و کاهش تعرفههای وارداتی داروهای ایرانی طراحی شدهاند.
اجرای دقیق این برنامهها از جمله برنامه هفتم توسعه، همراه با بهرهمندی از تجارب موفق کشورهایی نظیر هند و کره جنوبی، میتواند زمینهساز دستیابی ایران به خوداتکایی ۹۰ درصدی در تولید دارو تا سال ۱۴۰۶ شود. این پیشرفت نهتنها جایگاه ایران را بهعنوان هاب سلامت در منطقه جنوب غرب آسیا تثبیت خواهد کرد، بلکه به تقویت توانمندیهای صنعتی و علمی کشور نیز کمک شایانی خواهد نمود.
