همکاری ایران و تاجیکستان؛ توسعه توافقات زیستمحیطی به منظور مقابله با تحریمها
بر اساس اطلاعات بهدستآمده از خبرنگار مهر، روابط اقتصادی ایران و تاجیکستان در سالهای اخیر به مرحلهای رسیده که فراتر از همکاریهای دوجانبه سنتی، به الگویی مقاومتی-منطقهای در برابر فشارهای تحریمی تبدیل شده است. سفر سیدعلی مدنیزاده، وزیر امور اقتصادی و دارایی جمهوری اسلامی ایران، به «مجمع بینالمللی سرمایهگذاری دوشنبه ۲۰۲۵» و دیدار او با امامعلی رحمان، رئیسجمهور تاجیکستان، تنها یک فعالیت تشریفاتی دیپلماتیک نبود؛ بلکه بخشی از دیپلماسی هوشمند اقتصادی تهران بهمنظور تنوعسازی شرکای تجاری، انتقال سرمایه در بسترهای غیرتحریمی و ایجاد پیوند بین ظرفیتهای فناورانه و زیرساختی دو کشور به شمار میرود.
تاجیکستان؛ پل جدید تهران برای تعاملات غیر دلاری
ایران و تاجیکستان، دو کشور با زبان و فرهنگ مشترک، در دهه گذشته فراز و نشیبهای متعددی را در روابط اقتصادی خود تجربه کردهاند. با این حال، در دو سال اخیر و با امضای ۲۳ سند همکاری به ارزش نزدیک به نیم میلیارد دلار، سطح تعاملات به مرحلهای پایدارتر رسیده است.
وزیر اقتصاد ایران اشاره کرد که هدف این توافقنامهها، افزایش حجم مبادلات به فراتر از ۵۰۰ میلیون دلار در سال است — رقمی که هرچند در سطح جهانی کوچک به نظر میرسد، اما در چارچوب راهبرد منطقهای ایران میتواند دروازهای برای توسعه مبادلات غیر دلاری و تهاتر محور میان تهران و آسیای مرکزی باشد.
تاجیکستان با بهکارگیری نظام ارزی چندگانه و روابط مستقل با هر دو بلوک شرق و غرب، میتواند به عنوان یک پلتفرم دوجانبه ریالی–سامانی بهمنزله ابزاری برای تراکنشهای بانکی ایران عمل کند. همچنین، کارشناسان مالی آسیای مرکزی بر این باورند که ایجاد حسابهای بانکی مشترک و اتصال آزمایشی نظامهای پرداخت الکترونیک دو کشور میتواند بستر تجارت کالاهای تحریمی (از جمله دارو، تجهیزات پزشکی و قطعات صنعتی) را با خطر کمتری فراهم کند.
محور سبز؛ همپوشانی دیپلماسی انرژی با اقتصاد مقاومتی
موضوع اصلی مجمع دوشنبه، «سرمایهگذاری سبز» بود؛ موضوعی که در ظاهر به حوزه محیطزیست مربوط است اما در واقع به یکی از مسیرهای کلیدی ایران برای جذب سرمایه در بخشهای غیرتحریمی انرژی تبدیل شده است.
ایران در دو سال گذشته توسعه انرژیهای تجدیدپذیر را بخشی از استراتژی امنیت انرژی خود قرار داده و در پی آن است که از زیرساختهای تولید برق از منابع آبی و خورشیدی تاجیکستان برای اتصال به شبکه انرژی منطقهای استفاده کند. وزیر اقتصاد در سخنرانی خود به همکاری در ساخت نیروگاههای برقآبی مشترک و خطوط انتقال برق تاجیکستان–افغانستان–ایران اشاره نمود؛ پروژهای که در صورت تحقق، نه تنها برق منطقهای را متنوع میسازد، بلکه با کوتاه کردن مسیرهای غیربانکی، امکان تبدیل انرژی به ارز دیجیتال منطقهای و یا معاوضه گازی–برقی را فراهم خواهد کرد.
در چارچوب اقتصاد مقاومتی، «پروژههای سبز» مزایای دوگانهای برای ایران فراهم میآورند: کاهش وابستگی به صادرات مستقیم نفت و گاز و بهرهبرداری از سرمایهگذاری خارجی غیربانکی برای انتقال فناوری و داراییهای ارزی به درون کشور بدون نیاز به عبور از کانالهای محدود سیستم بانکداری جهانی.
دیجیتالیسازی اقتصاد؛ سپر فناورانه در برابر محدودیتها
در مجمع Dushanbe Invest ۲۰۲۵، اظهارات مدنیزاده در خصوص هوش مصنوعی و بلاکچین پیام روشنی داشت: ایران دیگر صرفاً بر صادرات کالا اتکا نمیکند بلکه بهدنبال پیشگامی در فناوریهای غیرقابل تحریم به عنوان محور همکاری با آسیای مرکزی است.
تاجیکستان با زیرساخت دیجیتال در حال رشد خود به شریک طبیعی ایران برای آزمایش پروژههای پرداخت مبتنی بر بلاکچین و هوش مصنوعی در بخش دولتی تبدیل میشود. تأسیس پارک فناوری مشترک، تربیت نیروهای متخصص و راهاندازی کسبوکارهای مبتنی بر پلتفرم، علاوه بر افزایش توان فناوری منطقه، راهی برای انتقال سرمایه انسانی و تسویه غیرنقدی درآمدهای ایرانی خواهد بود در قالب خدمات ابری و نرمافزاری؛ حوزهای که بهخوبی از تحریمهای ارزی مصون است.
مسیر تجاری جایگزین؛ از بندرعباس تا کوههای پامیر
حوزه حملونقل و لجستیک، بخشی دیگر از استراتژی ایران برای عبور از محدودیتهای تجارت مرسوم است. با توجه به موقعیت جغرافیایی تاجیکستان که در محاصره خشکی قرار دارد، ایران بهعنوان دروازه جنوبی این کشور به آبهای آزاد شناخته میشود.
تقویت خطوط حملونقلی مشترک ایران–تاجیکستان از طریق خاک افغانستان جزء رویکرد کلی کریدور شمال–جنوب است که تهران قصد دارد آن را با همکاری آسیای مرکزی احیا کند. بر اساس توافق اخیر، تاجیکستان از بنادر جنوبی ایران – بهویژه چابهار و بندرعباس – برای ترانزیت کالاهای خود بهرهبرداری خواهد کرد. این مسیر نه تنها به افزایش ترافیک کالایی و درآمد ترانزیتی ایران کمک میکند، بلکه مکانیزم تهاتر کالایی منطقهای را ممکن میسازد؛ جایی که کالاهای ایرانی با مواد معدنی، تجهیزات نیروگاهی یا محصولات آبمحور تاجیکستان مبادله خواهند شد.
معدن و انرژی: دو ستون همکاری برای عبور از محدودیتهای ارزی
تاجیکستان غنی از منابع معدنی است و ذخایر آلومینیوم، طلا، نقره و اورانیوم در این کشور میتواند بنیانی برای همکاری مشترک با شرکتهای ایرانی باشد.
وزیر اقتصاد در دوشنبه بر اهمیت نقش شرکتهای فنی و مهندسی ایرانی در پروژههای عمرانی و معدنی تأکید کرد. بسیاری از این شرکتها – همچون شرکتهای ایدرو و مپنا – در ایران به دلیل محدودیتهای خارجی با ظرفیت پایین مشغول به کار هستند؛ و مشارکت در پروژههای خارجی میتواند مسیری برای بازگشت ارز از کانالهای غیر بانکی به داخل فراهم آورد.
با تعریف مکانیسم «سرمایهگذاری در محل» و تسویه از طریق صادرات خدمات، ایران عملاً قادر خواهد بود ارز حاصل از خدمات فنی را خارج از چرخه تحریمی جمعآوری کند. این مدل که نخستین بار در عراق و سوریه به کار گرفته شد، اکنون در همکاری با تاجیکستان به مرحله نهادی وارد شده است.
همگرایی دارویی و کشاورزی؛ تولید مشترک بهجای صادرات پرریسک
در حالی که صنایع داروسازی و کشاورزی از حوزههای پرتحریم صادراتی ایران به شمار میروند، سیاست جدید اقتصاد خارجی جمهوری اسلامی بر «تولید مشترک در مقصد» تمرکز دارد.
مدنیزاده در دوشنبه اعلام کرد ایران آماده است تا با همکاری شرکتهای دارویی و زیستفناور داخلی، واحدهای مشترک تولید دارو و تجهیزات در تاجیکستان راهاندازی کند. به این ترتیب صادرات دارویی ایران در واقع به عنوان سرمایهگذاری خارجی مستقیم (FDI) ثبت میشود و از محدودیتهای بانکی معاف خواهد بود.
در بخش کشاورزی نیز، همکاری بر اساس «کشت فراسرزمینی» پیش خواهد رفت. ایران با سرمایهگذاری در زمینهای حاصلخیز تاجیکستان، نه تنها به تأمین امنیت غذایی خود کمک میکند، بلکه بخشی از نیاز ارزی برای واردات خوراک دام و غلات را از طریق تهاتر کالایی دو طرفه تأمین خواهد کرد؛ مدلی که نمونه موفق آن در سالهای اخیر با قزاقستان و ازبکستان تجربه شده است.
احیای جاده ابریشم نوین با سازوکار آسیای مرکزی
گفتوگوهای وزرای اقتصادی ایران و تاجیکستان درباره تاریخچه جاده ابریشم، تنها به میراث فرهنگی بازنمیگردد؛ بلکه زمینهسازی برای مشارکت ایران در زنجیره تأمین جدید شرق آسیا–اروپا از طریق آسیای مرکزی نیز محسوب میشود.
در شرایطی که چین و روسیه بهدنبال کاهش وابستگی به مسیرهای غربی هستند، ایران با محوریت کریدور شمال–جنوب و اتصال به تاجیکستان، میتواند مقام خود را بهعنوان گذرگاه طبیعی انرژی و کالا تثبیت کند.
با الحاق ایران و تاجیکستان به سازمان همکاری شانگهای و حضور در سازمان همکاری اقتصادی (اکو)، سطح امنیت حقوقی برای پروژههای مشترک افزایش مییابد؛ عاملی که جذب سرمایه کشورهای ثالثی مانند هند و چین را حتی در قالبهای غیر دلاری ممکن میسازد.
این همگرایی سازمانی، در حقیقت بهعنوان سپری چندجانبه در برابر تحریمهای جهانی ایالات متحده بهحساب میآید؛ سپری که از طریق همکاریهای نهادی و اقتصادی شکل میگیرد و نه از طریق تقابل سیاسی.
ایجاد اتصال مالی و لجستیکی میان دو کشور بیمعناست مادام که روابط فرهنگی مورد توجه قرار نگیرد. ایران و تاجیکستان با اشتراک فرهنگی و زبانی، ظرفیت بالایی برای توسعه دیپلماسی اقتصادی فرهنگی دارند. حضور فعالان فرهنگی و علمی در مجمع سرمایهگذاری دوشنبه، بیانگر تمایل دو کشور برای در نظر گرفتن سرمایه انسانی بهعنوان یک عنصر کلیدی در توافقات اقتصادی است.
ناظران بر این باورند که برگزاری رویدادهای مشترک علمی، دانشگاهی و گردشگری سلامت میتواند بهعنوان رکن سومی در همکاریها بعد از انرژی و فناوری عمل کند؛ حوزهای که نه تنها سودآور است، بلکه از تحریمهای تجاری نیز مصون است.
تحلیل نهایی؛ مدل «دوشنبه» برای اقتصاد در تحریم
بررسی محتوای سخنرانی وزیر اقتصاد ایران در مجمع Dushanbe Invest ۲۰۲۵ نشان میدهد که سیاست اقتصادی دولت جدید، دیگر تنها واکنشی به تحریمها نیست؛ بلکه یک استراتژی تهاجمی هوشمند برای توسعه در میانه تحریمهای موجود است.
این مدل سه ویژگی عمده دارد:
۱. توزیع ریسک و تمرکززدایی از کانالهای مرسوم تجارت: با استفاده از کشورهایی مانند تاجیکستان بهعنوان نقطه واسط برای تعاملات بانکی و تجاری.
۲. تغییر جهت از صادرات به سرمایهگذاری متقابل: سرمایهگذاری مشترک در محل بهجای ارسال مستقیم کالا، بهمعنای تغییر ماهیت تراکنش و دور زدن سیستمهای رصد تحریمی است.
۳. ادغام اقتصاد سبز و دیجیتال بهعنوان بخشهای غیرتحریمپذیر: این دو محور میتوانند به جذب سرمایههای خارجی و نوسازی فناوریهای داخلی کمک کرده و ایران را در مسیر بازسازی ساختار اقتصاد مقاومتی یاری کنند.
در نتیجه، همکاری بین ایران و تاجیکستان دیگر بهعنوان یک پروژه دوجانبه ساده عمل نمیکند؛ بلکه بخشی از یک راهبرد بزرگتر در تهران برای بازنگری زنجیره تعاملات اقتصادی منطقهای است. جمهوری اسلامی ایران از طریق دوشنبه، نهتنها به آسیای مرکزی، بلکه به شبکهای از شرکای اقتصادی متنوع دست مییابد که میتوانند محدویتهای تحریم را از درون فرومیپاشند.
سفر سید علی مدنیزاده به دوشنبه، بهواقع آغاز یک مرحله جدید در دیپلماسی اقتصادی ایران را اعلام میکند؛ مرحلهای که در آن، ملاحظات سیاسی به همکاریهای فناورانه، سبز و منطقهای واگذار شده است.
تاجیکستان، با موقعیت جغرافیایی منحصر به فرد و تاریخ فرهنگی عمیق، قادر است به دروازهای برای تجارت آزاد ایران با آسیای مرکزی و حلقه طلایی در استراتژی خنثیسازی تحریمها تبدیل شود.
در این راستا، ایران از طریق پیشرفت در زمینههای سبز، دیجیتال و سرمایهگذاری مشترک، شبکهای از روابط اقتصادی چندلایه میسازد که نهتنها مصون از تحریم است، بلکه مردمی و مولد برای اقتصاد مقاومتی و صادرات نوآورانه خواهد بود.
این همان مدلی است که میتوان بهعنوان «الگوی دوشنبه» در دوران تحریم معرفي كرد؛ الگویی که از همزبانی فرهنگی به همافزایی اقتصادی دست یافته و راه جدیدی برای استقلال اقتصادی را برای هر دو کشور هموار میکند.
