خطر حذف تخت جمشید از فهرست میراث جهانی
نماینده مرودشت در مجلس شورای اسلامی به تازگی در مصاحبهای با رسانهها ادعا کرده که حدود ۹۶۱ هکتار به محدوده شهری مرودشت افزوده شده است. این طرح سالها پیش مطرح گردید، اما به دلیل وجود تخت جمشید و مقررات سختگیرانه حریمهای تعیینشده آن، هنوز به مرحله اجرا نرسیده بود. حال به نظر میرسد که با اظهارات نماینده مرودشت، این پروژه در حال تحقق است. نکتهای که باید به آن توجه کرد این است که طبق بررسیهای باستانشناسی، تقریبا ۴۶۰ هکتار از این منطقه جدید در حریم درجه دو تخت جمشید قرار دارد که با قوانین میراث فرهنگی در تناقض است. این ۴۶۰ هکتار شامل اراضی بکر همچون نواحی باستانی فیروزی و بخشی از شهر باستانی پارسه هخامنشی است که از نظر باستانشناسی بسیار حائز اهمیت میباشد. همچنین، مهمتر از آنکه این منطقه هنوز کاوش نشده و تپههای باستانی آن بیمطالعه باقی ماندهاند. اتصال این بخش به مرودشت میتواند منجر به تخریب آثار ناشناخته مرتبط با تاریخ هخامنشی گردد.
طبق گزارشی از عصرایران، از سالهای گذشته، افرادی بودهاند که تلاش کردهاند کاربری اراضی کشاورزی واقع در حریم درجه دو تخت جمشید را تغییر دهند، اما همیشه با مخالفت سازمان میراث فرهنگی و مدیران تخت جمشید مواجه شدهاند. این اراضی در حریم درجه دو تخت جمشید به عنوان یک کمربند حفاظتی برای این اثر به شمار میروند و در محافظت از تخت جمشید، نقش رستم، نقش رجب و شهر استخر موثر هستند.
در سال ۱۳۹۰ و با همکاری کارشناسان حقوقی وزارت میراث فرهنگی، ضوابطی تنظیم شد که تغییر کاربری اراضی کشاورزی در حریم درجه دو تخت جمشید را ممنوع میکرد، مگر در شرایط خاص همچون درون روستاها و آن هم با رعایت قوانین میراث فرهنگی. این تصمیم بهمنظور جلوگیری از توسعه مرودشت به سمت تخت جمشید و حفاظت از منظر فرهنگی این مجموعه اتخاذ شده بود. با این حال، اقداماتی مانند احداث شهرک مهدیه و دیگر پروژهها در مسیر جاده منتهی به تخت جمشید پس از انقلاب، نگرانیها درباره توسعه شهری مرودشت را تشدید کرده است.
به نظر میرسد که تصمیمات جدید نماینده مرودشت پس از تغییراتی در مدیریت پایگاه میراث جهانی تخت جمشید به وجود آمده است. برخی از افراد در تلاشند تا با اصلاح قوانین، زمینه توسعه شهری را فراهم آورند. نقشهای نیز تهیه شده است که این اراضی جدید را به شهر مرودشت متصل نشان میدهد، اما این نقشه به شدت مورد مناقشه است.
با مقایسه نقشه ۹۶۱ هکتاری با نقشهای که توسط باستانشناسانی چون ویلیام سامنر در پیش از انقلاب کشیده شده، مشخص گردیده که بخشی از این توسعه با محدوده شهر هخامنشی پارسه همپوشانی دارد.
این نقشه شامل دو بخش عمده میباشد: شهر باختری پارسه (شهر شاهی پارسی) و بخش جنوبی پارسه که شامل محوطههای شمارهگذاریشده نظیر ۱، ۲ و ۳ است. محوطه شماره ۵، شامل تل آجری و محوطههای ۲ و ۳، در این ناحیه قرار گرفته است. لکه قرمز رنگ در نقشه جدید، که حدود ۴۶۰ هکتار را نمایان میسازد، به شکل مستقیم با حریم حفاظتی تخت جمشید (مشخصشده با رنگ سبز) در تضاد است. این تضاد نه تنها منظر فرهنگی را به خطر میاندازد، بلکه آثار باستانی مدفون را نیز در معرض خطر جدی قرار میدهد.
این موضوع از حدود شش ماه پیش به شکل جدی مطرح شده و باستانشناسان و کارشناسان با تهیه مکاتبات، موفق به توقف اجرای این طرح نشدهاند. با این وجود، وجود حدود ۵۰۰ میله بتنی که در سال ۱۳۹۰ برای نشانهگذاری حریم نصب شدهاند، بیانگر حساسیت این منطقه است. نادیده انگاشتن یا تخریب این میلهها برای اجرای پروژههای شهری عملا غیرممکن است و نشان میدهد که این طرح با حریم حفاظتی تخت جمشید تداخل داشته و آثار هخامنشی بیکاوش را در معرض تهدید جدی قرار داده است.
گزارش دورهای ایران به یونسکو در سال ۲۰۲۳ به وضوح به خطر توسعه شهر مرودشت به سمت حریم تخت جمشید اشاره کرده و آن را تهدیدی جدی برای اصالت و یکپارچگی این میراث جهانی تلقی کرده است. در این گزارش، رشد شهر مرودشت، توسعه روستاهای جدید و ورود صنایع آلاینده به عنوان تهدیدات کلیدی برشمرده شدهاند. یونسکو از ایران خواسته تا این تهدیدات را به شکل جدی مدیریت نماید تا حریم حفاظتی حفظ گردد. در صورت تبیین منظر فرهنگی و تاریخی تخت جمشید، یونسکو میتواند این اثر را در فهرست میراث در خطر قرار دهد و در مواردی که پاسخگویی کافی وجود نداشته باشد، حتی ممکن است آن را از فهرست میراث جهانی خارج کند. تا به امروز، تخت جمشید هرگز با چنین تهدیدی از جانب یونسکو روبهرو نشده و برای نخستین بار است که دولت مسعود پزشکیان با خطر خروج این اثر از فهرست میراث جهانی مواجه است.
جالب توجه است که مدیریت جدید پایگاه میراث جهانی تخت جمشید تاکنون هیچ گونه واکنشی به اظهارات نماینده مرودشت در مورد الحاق ۹۶۱ هکتار به شهر نشان نداده است. این سکوت باعث گمانهزنیهایی شده که شاید تغییرات مدیریتی اخیر با هدف تسهیل اینگونه طرحها صورت گرفته است. نه تنها پایگاه میراث جهانی تخت جمشید بلکه سازمان میراث فرهنگی استان فارس نیز در برابر تعرض به حریم درجه دو و آثار باستانی مدفون، واکنش نشان ندادهاند.
تخت جمشید، که در سال ۱۳۵۸ به عنوان یکی از نخستین آثار ایران در فهرست میراث جهانی یونسکو ثبت گردید، توسط هخامنشیان در حدود ۲۵۰۰ سال پیش بنا شده است. این مجموعه دارای عرصه وسیع و حرایم سهگانهای بوده که حریمهای درجه یک و دو آن از ضوابط سختگیرانهای برخوردار هستند. حفاریهای انجامشده در تل آجری موید وجود آثار ارزشمندی از دوره هخامنشی در حریم درجه دو است و کاوشهای بیشتر میتواند اطلاعات جدیدی درباره تاریخ این دوره ارائه دهد. حفاظت از این حرایم برای ماندگاری منظر فرهنگی و تاریخی این اثر حیاتی به شمار میآید.
۲۲۳۲۱۷
