دیجیتالی شدن، ابزار صادرات تخصص مالیاتی ایران به بریکس

طبق گزارش خبرگزاری مهر، در هفته گذشته، اجلاس مشترکی از رؤسای سازمان‌های مالیاتی کشورهای عضو بریکس شامل ایران، روسیه، چین، برزیل، امارات، آفریقای جنوبی، اندونزی و مصر به منظور تبادل تجربیات و بررسی جدیدترین دستاوردهای نظام‌های مالیاتی برگزار گردید.

اهمیت این نشست به‌ویژه در عصر دیجیتالیزه شدن و لزوم حاکمیت مناسب و مؤثر، بسیار بالا است. کارایی و انصاف نظام‌های مالیاتی اکنون به یکی از ارکان کلیدی توسعه پایدار و افزایش شفافیت اقتصادی در کشورهای بریکس تبدیل شده است.

سازمان امور مالیاتی کشور ما با درک این مساله استراتژیک، در سال‌های اخیر با اتخاذ رویکردی نوآورانه، به هوشمندسازی نظام مالیاتی خود پرداخته است. این تغییر عمیق نه تنها در سطح داخلی موجب تسهیل فرآیندها و افزایش رعایت مالیاتی شده، بلکه پیامدهای بین‌المللی قابل‌توجهی نیز به همراه داشته است.

به رسمیت شناختن و قدردانی از اقدامات سازمان امور مالیاتی در راستای هوشمندسازی توسط کشورهای گروه بریکس، نشانه‌ای از موفقیت جمهوری اسلامی ایران در استفاده از فناوری‌های نوین به منظور ایجاد سیستمی مالیاتی شفاف و مبتنی بر داده‌هاست. افزون بر این، ابتکار «نشان‌دار کردن مالیاتی در ایران» به‌عنوان اقدام پیشگام با هدف تمرکز بر مؤدیان و تقویت مشارکت مدنی در توسعه زیرساخت‌ها، به‌طور خاص مورد توجه و الگوبرداری کشورهای بریکس قرار گرفته است.

موفقیت‌های برجسته ایران در این حوزه، موقعیت کشور را به عنوان یک بازیگر کلیدی در راستای حکمرانی مالیاتی در منطقه تقویت کرده است؛ به‌طوری که اخیراً تأسیس توافقی مهم با فدراسیون روسیه به منظور اعزام هیئتی از این کشور برای بهره‌برداری عملی و مستقیم از تجربیات ایران در زمینه توسعه سیستم‌های خوداظهاری و تولید اظهارنامه‌های مالیاتی پیش‌فرض صورت گرفته است.

این نتایج نشان‌دهنده رشد و بلوغ نظام مالیاتی ایران و حرکت به سوی تأمین منابع مالی پایدار برای توسعه ملی با دیدگاهی عادلانه و هوشمندانه است.

در سخنرانی سید محمد هادی سبحانیان، رئیس‌کل سازمان امور مالیاتی کشور، با توجه به چالش‌های اصلی که نظام‌های مالیاتی در حال حاضر با آن روبرو هستند، خلاصه‌ای از تجربیات سازمان امور مالیاتی ایران را در محورهای الف) محوریت مؤدی در مدیریت مالیاتی، ب) نوآوری‌ها در نظام مالیات بر ارزش افزوده و ج) شناسایی منابع و بهره‌برداری از داده‌های مرتبط با رویدادهای مالی به اشتراک گذاشت:

الف- در زمینه مؤدی محوری، در سازمان مالیاتی ایران، مؤدیان به‌عنوان شرکای استراتژیک ما تلقی می‌شوند و سیاست‌های اجرایی ما همواره به سمت تسهیل روند رعایت مالیاتی و افزایش رضایت مؤدیان گرایش دارد. در این راستا به‌کارگیری فناوری‌های پیشرفته و سامانه‌های کاربرپسند مالیاتی و همچنین استفاده از ظرفیت بخش خصوصی برای ارائه خدمات باکیفیت به مؤدیان در دستور کار ما قرار گرفته است.

همه اوراق تشخیص و قطعی مالیاتی به‌صورت الکترونیکی برای مؤدیان ارسال می‌شود و آنان می‌توانند اطلاعات پرونده خود را از طریق کارتابل ویژه در سامانه سازمان مالیاتی بدون مراجعه حضوری مشاهده کنند و اظهارنامه مالیاتی و سایر درخواست‌ها را نیز به‌صورت الکترونیکی ثبت نمایند. در حال حاضر، بیش از ۱۲ میلیون کارتابل فعال برای مؤدیان در سامانه سازمان مالیاتی ایجاد شده است که این کارتابل‌ها، درگاهی برای تبادل اطلاعات بین سازمان و مؤدیان به شمار می‌روند.

در خصوص ارائه خدمات مالیاتی، ۲۰ شرکت ارائه‌دهنده خدمات مالیاتی (TSP) مجوز خود را برای ارائه خدمات با کیفیت به مؤدیان از سازمان مالیاتی دریافت کرده‌اند و دفاتر این شرکت‌ها تحت نظارت سازمان برای ارائه خدمات مالیاتی به مؤدیان در تمامی نقاط کشور در دسترس هستند. این شرکت‌ها در راستای صدور و ارسال صورت‌حساب الکترونیکی و ارائه سایر خدمات مالیاتی از جمله تسلیم اظهارنامه‌ها و ثبت درخواست‌ها در سطح کشور فعال هستند. حدود ۸۰% صورت‌حساب‌های الکترونیکی مؤدیان از طریق این شرکت‌ها به سازمان مالیاتی ارسال می‌شود و هزینه ارائه این خدمت از محل درآمدهای مالیات بر ارزش افزوده توسط سازمان به این شرکت‌ها پرداخت می‌گردد.

از دیگر اقدامات ایران در راستای مؤدی محوری می‌توان به استفاده از ابزارهای خودکنترل در روابط میان مؤدیان اشاره کرد؛ به‌طوری که تأیید دوطرفه معاملات توسط فروشنده و خریدار، به‌صورت‌ حتمی است. لذا صورت‌حساب الکترونیکی ثبت‌شده توسط فروشنده در سامانه مالیاتی باید به تأیید خریدار برسد تا هر دو طرف معامله با آگاهی از آثار مالیاتی آن، از حقوق خویش بهره‌مند شوند.

علاوه بر این، تنظیم و ارائه اظهارنامه مالیاتی پیش‌فرض و فرم‌های از پیش تکمیل‌شده در زمینه مالیات بر ارزش افزوده و سایر انواع مالیات و پذیرش خوداظهاری مؤدیان، از مصادیق بارز حرکت به سوی مؤدی محور در نظام مالیاتی ایران به شمار می‌رود که درصد بالایی از قطعی‌سازی پرونده‌های مالیاتی بدون نیاز به بررسی حضوری نیز از این طریق انجام شده است.

شایان ذکر است طی جنگ ۱۲ روزه رژیم صهیونیستی و آمریکا علیه ایران، بسیاری از فعالان اقتصادی با چالش‌هایی در فعالیت‌های روزمره خود روبرو شدند و برخی از آنان آسیب جدی دیدند. سازمان امور مالیاتی ایران در راستای احترام به مؤدیان و بر اساس شیوه مؤدی محوری، تدابیر ویژه‌ای شامل تعویق و پرداخت اقساط مالیات را برای مؤدیان به‌ویژه صاحبان کسب‌وکارهای آسیب‌دیده از این جنگ در نظر گرفت که با استقبال خوبی روبرو شد.

ب- نظام مالیات بر ارزش افزوده در ایران بر اساس اطلاعات سیستمی ناشی از صورت‌حساب‌های الکترونیکی پیاده‌سازی شده است. در سال‌های اخیر، اقدامات نوآورانه‌ای در این حوزه به وقوع پیوسته که تاثیرات مثبتی در تسهیل و کاهش هزینه‌های رعایت مالیات و مهم‌تر از همه، پیش‌بینی‌پذیری اقتصادی ایجاد نموده است.

(۱) از جمله آنها ایجاد سامانه‌ای برای اعلام نرخ مالیات بر ارزش افزوده بر مبنای کدگذاری کالاها و خدمات است که به مؤدیان امکان می‌دهد تا با مراجعه به این سامانه، کدگذاری و نرخ مالیات بر ارزش افزوده کالاها و خدمات قابل عرضه خود را دریافت کرده و صورت‌حساب‌های خود را بر این اساس تنظیم و صادر کنند. در این زمینه، مالیات بر ارزش افزوده دریافتی از خریداران به‌طور کامل منطبق با قانون خواهد بود و امکان اخذ مالیات از کالاها و خدمات معاف وجود ندارد. در حال حاضر، تعداد ۳.۶۰۰.۰۰۰ کالا و خدمت دارای کد و نرخ مالیاتی مشخص در سامانه سازمان مالیاتی موجود است.

(۲) اقدام دیگر تعیین و ارائه اظهارنامه‌های از پیش تکمیل‌شده با قابلیت ویرایش توسط مؤدیان است که نتیجه این اقدام، علاوه بر تسهیل رعایت مالیاتی مؤدیان، منجر به کاهش چشمگیر حجم کار در حوزه رسیدگی مالیاتی شده است. این اظهارنامه‌ها بر اساس اطلاعات صورت‌حساب‌های الکترونیکی و داده‌های دریافتی از منابع دیگر تهیه و برای تأیید و نهایی‌سازی در اختیار مؤدیان قرار می‌گیرد. مؤدیان می‌توانند نسبت به پذیرش، قطعی‌سازی یا اصلاح این اظهارنامه‌ها اقدام کنند. نکته قابل توجه این است که سهم پذیرش و قطعی‌سازی این اظهارنامه‌ها از سوی مؤدیان مالیاتی به‌طرز قابل ملاحظه‌ای بالا است و این واقعیت به دلیل دسترسی سازمان مالیاتی به اطلاعات معتبر در نظام بانکی و معاملات مؤدیان از طریق داده‌های ثبت‌شده در صورت‌حساب‌های الکترونیکی و سایر سامانه‌های سازمان است.

(۳) همچنین، ارزیابی ریسک و پایش به‌هنگام اظهارنامه‌های از پیش‌تکمیل‌شده به‌صورت سیستمی و بازخورد به مؤدیان در ارتباط با انحرافات ممکن در اظهارنامه مالیات بر ارزش‌افزوده در مدت زمان کمتر از یک ماه پس از تکمیل اظهارنامه، از دیگر نوآوری‌های نظام مالیات بر ارزش افزوده بوده است؛ این ابتکار در دوره‌های اخیر به اصلاح انحرافات احتمالی توسط مؤدیان کمک شایانی کرده است. در واقع، سازمان امور مالیاتی با بررسی فوری اظهارنامه‌ها و ارائه بازخورد به‌موقع به مؤدیان، آنان را برای ارتقاء تسلیم مدنظر ترغیب می‌کند که این اقدام باعث کاهش هزینه‌های تشخیص مالیات و پیشگیری از جرایم و هزینه‌های ناخواسته برای مؤدیان نیز خواهد شد.

(۴) بررسی میزان مالیات اعلام‌شده در دوره‌هایی که اظهارنامه مالیات بر ارزش افزوده بر مبنای داده‌های صورت‌حساب‌های الکترونیکی تنظیم شده با دوره‌های قبل از استقرار سامانه مؤدیان، افزایش چشمگیری در رشد اعلام مالیات مؤدیان را نشان می‌دهد. در سال اول اجرای صورت‌حساب‌های الکترونیکی و سامانه مربوطه، کل بدهی واقعی مالیات مؤدیان نسبت به سال گذشته رشد ۱۱ درصدی را تجربه کرده است.

(۵) در تابستان گذشته (۱۴۰۳) حدود ۳۴ درصد از کل اعتبار مالیاتی اعلام‌شده مؤدیان مالیات بر ارزش افزوده مرتبط با فاکتورهای کاغذی و غیر الکترونیکی بوده، در حالی که در بهار سال جاری (۱۴۰۴) این عدد به حدود ۱۱ درصد کاهش یافته است. نسبت اعتبار مالیاتی اعلام‌شده ناشی از صورت‌حساب‌های کاغذی به کل اعتبار مالیاتی اعلام شده توسط مؤدیان در دوره بهار ۱۴۰۴ به ۹ درصد رسیده و از ابتدای دی‌ماه سال جاری، صورت‌حساب‌های کاغذی به‌عنوان مستندات اعتبار مالیاتی مالیات بر ارزش افزوده پذیرفته نخواهد شد.

(۶) پیش از اجرای سامانه مؤدیان، فرآیند بازگشت و عودت بستانکاری مؤدیان از سوی سازمان به دلیل نیاز به حسابرسی صورت‌حساب‌های کاغذی معمولاً بیش از یک سال به‌طول می‌انجامید. در حال حاضر، سازمان مالیاتی این امکان را فراهم آورده است که مؤدیان بتوانند با توجه به خرید و اعتبارات ثبت‌شده بر اساس صورت‌حساب‌های الکترونیکی، در سریع‌ترین زمان ممکن بستانکاری خود را از سازمان دریافت کنند.

(۷) یکی دیگر از مزایای صورت‌حساب‌های الکترونیکی، قابلیت ثبت معاملات اعتباری در سامانه و به تعویق انداختن مالیات مربوط به این معاملات تا زمان دریافت وجه از خریدار است که به حفظ نقدینگی کمک می‌کند. برای مثال، در زمستان ۱۴۰۳ بیش از ۳۱۸۰۰ مؤدی از امکان ثبت دریافت‌های اعتباری بهره‌برداری کردند. وضعیت مشابهی برای فصول بهار، تابستان و پاییز ۱۴۰۳ به ترتیب ۲۰۰۰۰، ۲۶۰۰۰ و ۲۷۲۵۰ مؤدی دیده می‌شود.

استفاده از ظرفیت سامانه و اقدامات نوآورانه در زمینه صورت‌حساب الکترونیکی، نه‌تنها در انجام مسئولیت‌های قانونی مؤدیان تسهیل کرده، بلکه به میزان زیادی به تغییر نگرش و رویکرد آنها نسبت به مالیات‌ستانی و شفافیت در نظام مالیاتی کمک نموده است.

ج- یکی از الزامات کلیدی برای مالیات‌ستانی مؤثر و عادلانه، دستیابی به منابع داده‌ای قابل اطمینان و باکیفیت و تحلیل دقیق این داده‌ها در ارتباط با رویدادهای مالی است.

از مهم‌ترین منابع داده‌ای مرتبط با مبادلات تجاری در نظام مالیاتی ایران، صورت‌حساب‌های الکترونیکی‌اند که توسط فروشندگان و تأمین‌کنندگان کالا و خدمات صادر و به سازمان مالیاتی ارسال می‌شود. این اطلاعات مبنایی برای محاسبه مالیات مؤدیان، به‌خصوص در زمینه مالیات بر ارزش افزوده به حساب می‌آید و تا به امروز بیش از ۱۶ میلیارد صورت‌حساب الکترونیکی توسط مؤدیان در سامانه سازمان مالیاتی ثبت شده است و ثبت روزانه این صورت‌حساب‌ها به‌صورت چشمگیری در حال افزایش است.

علاوه بر صورت‌حساب‌های الکترونیکی، سازمان امور مالیاتی اطلاعات را از سایر نهادهای دولتی مانند بانک‌ها و گمرک نیز دریافت می‌کند. بانک مرکزی تمام تراکنش‌های بانکی را در یک ساختار مشخص و به شیوه‌ای معین برای سازمان مالیاتی ارسال می‌نماید و گمرک نیز داده‌های مربوط به واردات و صادرات مؤدیان و اطلاعات مربوط به عوارض پرداختی در مرزهای گمرکی را به‌صورت سیستمی در اختیار سازمان مالیاتی قرار می‌دهد.

این منابع اطلاعاتی، داده‌های مورد نیاز برای تطابق و صحت‌سنجی اظهارات مؤدیان را در چارچوب نظام مالیات‌ستانی هوشمند فراهم می‌کند. برای این منظور از ابزارهای داده‌کاوی برای تحلیل اطلاعات و از قابلیت سیستم مدیریت خودکار بدهی مالیاتی برای شناسایی بدهی‌های مالیاتی و انحرافات احتمالی استفاده می‌شود. بهره‌برداری از منابع داده‌ای و ابزارها و سیستم‌های تحلیل داده، هزینه‌های رسیدگی مالیاتی و وصول را به‌میزان قابل توجهی کاهش داده است.

در پایان، سازمان امور مالیاتی ایران آمادگی خود را برای به اشتراک‌گذاری تجربیاتش در زمینه دیجیتالی‌کردن بستر محاسبه مالیات بر ارزش افزوده و همچنین توسعه صورت‌حساب الکترونیکی و ارتقای تمکین مالیاتی و افزایش میزان مالیات اعلام‌شده مؤدیان از طریق به کارگیری سازوکارهای کنترل خود و استفاده از نظریه بازی‌ها اعلام می‌کند. ما آماده‌ایم از هر روشی مانند برگزاری جلسات وبیناری یا حضوری در ایران یا سایر کشورها، تبادل تجربه و دانش در این زمینه را انجام دهیم.