مکانیزم تحریک مانع از توقف صادرات نفت خواهد شد

امین شاکری، نایب‌رئیس کمیسیون اقتصاد کلان اتاق بازرگانی ایران، در مصاحبه‌ای که با خبرنگار مهر انجام داده است، توضیحاتی درباره مکانیسم موسوم به اسنپ‌بک یا مکانیسم ماشه ارائه کرد. وی اعلام کرد که این اصطلاح در توافق هسته‌ای برجام که در سال ۲۰۱۵ به امضا رسید، شامل فرآیندی خودکار برای reinstating تحریم‌های شورای امنیت سازمان ملل در صورت نقض تعهدات از سوی ایران یا دیگر طرف‌های توافق است.

به گفته وی، در بُعد حقوقی، فعال‌سازی این مکانیزم به این معناست که تمام تحریم‌های مستقر پیش از برجام دوباره به وضعیت اجرایی درخواهند آمد؛ از جمله محدودیت‌ها در فروش تسلیحات، سرمایه‌گذاری در صنعت نفت و گاز، به‌علاوه محدودیت‌های بانکی و حمل‌ونقل. نکته کلیدی این است که بخش قابل توجهی از این تحریم‌ها از سال ۲۰۱۸ که آمریکا از برجام خارج شد و فشارهای حداکثری را بر ایران به‌کار بست، دوباره برقرار گردید. بنابراین، تأثیر حقوقی مکانیسم ماشه به مراتب کمتر از تأثیر سیاسی و روانی آن خواهد بود.

وی تأکید کرد که احیای تحریم‌های شورای امنیت ممکن است خطراتی را در همکاری کشورهای ثالث با ایران به وجود آورد، زیرا این تحریم‌ها بر اساس قطعنامه‌های سازمان ملل بوده و نه صرفاً قوانین داخلی ایالات متحده. این واقعیت می‌تواند احتیاط بیشتری را در همکاری‌های اقتصادی دولت‌ها و شرکت‌ها با ایران به همراه داشته باشد.

وی افزود: تجربیات سال‌های اخیر بیانگر این است که تحریم‌های بی‌رحمانه و فشارهای ویرانگر از سوی آمریکا و غرب، نتوانسته‌اند تجارت خارجی ایران را متوقف کنند، اما به هر حال هزینه‌های مربوط به مبادلات را افزایش داده‌اند. ایران حتی در زمان اوج فشارها صادرات نفت خود را قطع نکرده و شواهد نشان می‌دهد که فروش نفت در سال‌های ۲۰۲۳ و ۲۰۲۴ به بالاترین سطح پس از برجام رسیده است.

شاکری بر این باور است که در صورتی که مکانیسم ماشه فعال شود، ممکن است روند حمل‌ونقل و بیمه نفتکش‌ها با چالش‌هایی مواجه گردد و هزینه‌های پنهان در فروش نفت افزایش یابد، اما توقف کامل صادرات محتمل نیست؛ زیرا بازارهایی مانند چین، برخی کشورهای اطراف و مسیرهای غیررسمی همچنان در دسترس خواهند بود. بنابراین، اثر واقعی این مکانیسم بیشتر بر افزایش هزینه‌ها و ریسک‌ها متمرکز خواهد بود تا قطع کلی صادرات و آسیب جدی به اقتصاد کشور.

نایب‌رئیس کمیسیون اقتصاد کلان اتاق بازرگانی ایران تأکید کرد که عضویت ایران در سازمان‌هایی نظیر بریکس و شانگهای می‌تواند یک حاشیه امن نسبی برای کشور ایجاد کند و تا حدی فشارهای ناشی از تحریم‌ها را جبران نماید، اما به‌طور قطع نمی‌تواند جایگزین کامل دسترسی به نظام مالی جهانی، سوئیفت و سرمایه‌گذاری‌های کشورهای غربی باشد.

مکانیسم ماشه، که تحت عنوان «اسنپ‌بک» شناخته می‌شود، یکی از مفاد توافق هسته‌ای برجام در سال ۲۰۱۵ بوده که به کشورهای عضو این توافق اجازه می‌دهد در صورت نقض تعهدات، به‌طور خودکار فرآیند بازگرداندن تمامی تحریم‌های شورای امنیت سازمان ملل را آغاز کنند. آمریکا در سال ۲۰۱۸ از برجام خارج شده و با سیاست فشار حداکثری، بخش عمده‌ای از این تحریم‌ها را دوباره اجرایی کرده است. اگرچه این مکانیزم از منظر حقوقی، بازگشت قطعنامه‌های قبلی را ممکن می‌سازد، اما به گفته کارشناسان، تأثیرات سیاسی و روانی آن بر روابط اقتصادی و سرمایه‌گذاری خارجی، به ویژه با حمایت سازمان ملل، بسیار بیشتر از جنبه‌های حقوقی خواهد بود.