آیا ناوگان فرسوده دوباره جان می‌گیرد؟
ناوگانی کهنه و فرسوده در عرصه حمل و نقل مسافری کشور در شرایطی به فعالیت ادامه می‌دهد که به گفته مسئولان برای عبور از بحران کنونی به تعداد ۵۰۰۰ دستگاه اتوبوس نیاز داریم، هرچند که فرایند تولید و واردات این اتوبوس‌ها با موانع متعددی روبروست.
، شاید زمانی که مسافران بلیت اتوبوس تهیه می‌کردند تا برای سفر بروند یا دانش‌آموزان به اردو، خبرنگاران به مأموریت، سربازان به مقصد یا زائران به زیارت، هرگز تصور نمی‌کردند که در مسیر ممکن است یک آن به خاطر نقص فنی، فرسودگی سیستم ترمز، یا کیفیت نامناسب ناوگان، جان خود را از دست بدهند.
احتمالاً وقتی خانواده‌ها با تمام امیدها و آرزوهایشان عزیزانشان را برای سفر یا اردو بدرقه می‌کردند، هرگز به این موضوع فکر نمی‌کردند که ممکن است این دیدار، آخرین وداع با عزیزانشان باشد و جراحتی عمیق بر دلشان باقی بگذارد که هیچ درمانی برای آن وجود نداشته باشد.
اما این حقیقت تلخ همواره به عنوان سایه‌ای شوم بر زندگی خانواده‌های داغدار خواهد افتاد و واقعاً دردناک‌تر این است که به نظر می‌رسد هیچ انتهایی برای این داستان غم‌انگیز واژگونی اتوبوس‌ها و آسیب‌های انسانی وجود ندارد!
در یک بازه زمانی کوتاه، یعنی از سال گذشته تا کنون، تعداد زیادی اتوبوس در جاده‌های کشور به دلیل بروز نقص فنی دچار سانحه شده‌اند. به عنوان مثال، واژگونی اتوبوس در مسیر مشهد به شیراز، انحراف اتوبوس دانش‌آموزان از جاده در قزوین در هفته‌های اخیر یا واقعه دلخراش واژگونی اتوبوس دانش‌آموزان کرمانی در سال گذشته که باعث فوت و آسیب‌دیدگی چندهزار دختر دانش‌آموز شد، ویژگی این حوادث است.
با وجود تکرار چنین وقایعی و درحالی‌که سال گذشته رئیس پلیس راهور فراجا صراحتاً اعلام کرد که حدود ۶۵ درصد از ناوگان مسافری کشور فرسوده شده‌اند و نیاز به تجدید ساختار دارند، هنوز هیچ نشانی از ورود اتوبوس‌های جدید و با کیفیت به بازار حمل و نقل مسافری دیده نمی‌شود و این ناوگان کهنه همچنان جان‌افراد را در خطر می‌اندازد.
علاوه بر این، دیگر جنبه‌ها که مورد توجه دولت‌های مختلف بوده، افزایش سهم حمل و نقل عمومی در سفرهای برون شهری جهت کاهش مصرف سوخت و آلودگی‌هاست، که هنوز هیچ اقدام معناداری در این راستا انجام نشده است.
در اسفند ماه سال گذشته، رئیس سازمان راهداری کشور به ایسنا گفت که با بحران کمبود و فرسودگی اتوبوس‌های بین شهری مواجه‌ایم و بیشتر از ۷۰ درصد اتوبوس‌ها بالای ۱۵ سال عمر دارند؛ بنابراین برای عبور از این شرایط بحرانی نیاز به واردات ۵۰۰۰ دستگاه اتوبوس داریم.
او که تأکید داشت باید واردات و نوسازی ناوگان همزمان انجام شود، از چالش‌های مربوط به واردات اتوبوس نیز سخن گفت و افزود که بوروکراسی پیچیده، تمایل به واردات اتوبوس را به شدت کاهش داده است.
نتیجه بر اساس آیین‌نامه اجرایی ماده ۱۰ قانون ساماندهی صنعت خودرو، متوسط سن ناوگان اتوبوس‌های بین شهری باید زیر ۱۰ سال باشد. با این حال، این متوسط در کشور ما به بالای ۱۵ سال رسیده است. این بدین معناست که اتوبوس‌ها به طور میانگین پنج سال فراتر از حد مجاز خود در حال فعالیت هستند که می‌تواند خطر حوادث را افزایش داده و ایمنی مسافران را به طرز باورنکردنی کاهش دهد.
وزیر راه وشهرسازی نیز در فروردین ماه امسال اعلام کرد که اکنون ۶۵۰۰ دستگاه اتوبوس درحال خدمت‌رسانی هستند و به همان میزان نیاز به اتوبوس دیگر داریم. بنابراین فاصله در تعداد اتوبوس‌ها و نیاز کشور کاملاً مشهود است. عمر ناوگان بسیار بالا است و با استانداردها فاصله داریم، ولی به بالاترین ظرفیت بخش خصوصی و سرمایه‌گذاران داخلی برای پیش خرید خواهیم پرداخت.
او همچنین عنوان کرد که تجهیز ناوگان مسافری و افزایش تعداد آن نیازمند حمایت‌های مالی است. قیمت اتوبوس با توجه به تعرفه‌های فعلی و نرخ ارز برای بخش خصوصی به طرز غیرقابل توجیهی بالا است و نمی‌توانیم نرخ بلیت را نیز افزایش دهیم زیرا اقشار مختلفی از آن استفاده می‌کنند؛ بنابراین نیاز به تغییرات در تعرفه‌ها و نرخ ارز می‌باشد تا بتوانیم نیاز اتوبوس را تأمین کنیم. اگر همکاری‌های لازم صورت گیرد، می‌توانیم تعداد اتوبوس‌ها را در پنج سال به استاندارد واقعی برسانیم.
از طرف دیگر، معاون دفتر برنامه و بودجه سازمان راهداری و حمل و نقل جاده‌ای نیز به تازگی به ایسنا اعلام کرد که مسئولیت تولید ناوگان بر عهده وزارت صمت است که در حال حاضر توان تولید آن کمتر از تقاضای موجود است. سازمان راهداری و حمل و نقل جاده‌ای درخواست‌های ناوگان را به وزارت صمت ارائه کرده و بیان کرده که باید کدام بخش از انواع ناوگان عمومی اولویت بیشتری برای سرمایه‌گذاری داشته باشد.
بر اساس اظهارات افخم، مذاکره‌هایی با سازمان برنامه و بودجه انجام شده است تا خط اعتباری برای حمایت از بخش نوسازی ناوگان حمل و نقل عمومی، با اولویت ناوگان اتوبوسی، به‌خصوص با نزدیک شدن ایام اربعین حسینی اختصاص یابد.
به نقل از وی، برای واردات ۲۰۰۰ دستگاه اتوبوس برای ایام اربعین حسینی با سازمان برنامه و بودجه کشور مذاکره کرده‌ایم. قرار است این ۲۰۰۰ دستگاه اتوبوس بدون عوارض گمرکی و تشریفات اداری طولانی وارد کشور شوند. هرچند سرعت واردات به دلیل تقاضای زیاد در ترکیه و اتحادیه اروپا که فروشندگان اتوبوس هستند کُند است و متقاضیان اتوبوس‌های جدید با ظرفیت بالا در صف هستند. حتی با وجود تأمین بودجه کافی، خرید در سطح جهانی با چالش‌هایی مواجه است.
معاون دفتر برنامه و بودجه سازمان راهداری بیان داشته که اگر ۲۰۰۰ دستگاه اتوبوس وارد کشور و ۲۰۰۰ دستگاه نیز در داخل تولید شود، گامی بزرگ برداشته شده که می‌تواند متوسط عمر ناوگان را از ۲۰ سال به ۱۴ سال کاهش دهد و نیاز کشور را برطرف سازد.
او همچنین بیان کرده که بخش خصوصی می‌تواند در زمینه واردات اتوبوس اقدام کند و به هر شکلی که ممکن است، اتوبوس‌هایی حتی با پنج سال کارکرد نیز وارد کشور کند تا مشکلات فعلی جابه‌جایی مسافران در اوج سفرهای کشور، مانند اربعین و ماه‌های پایانی تابستان، حل و فصل شود.
علیرغم اهمیت نوسازی ناوگان حمل و نقل بین شهری، کارشناسان بر این باورند که چالش‌های زیادی در این زمینه وجود دارد. از جمله اینکه در حال حاضر قیمت برخی اتوبوس‌ها به ۱۰ میلیارد تومان رسیده و این افزایش قیمت میل به نوسازی ناوگان را کاهش داده است. همچنین پایین بودن قیمت سوخت باعث شده تا نیازی برای نوسازی حس نشود. بنابراین کارشناسان بر این نکته تأکید دارند که باید ضمن هم‌راستا کردن نرخ سوخت با قیمت بلیت، شرایط تورمی را نیز در این زمینه مورد توجه قرار داد تا بخش خصوصی در حمل و نقل عمومی بتواند دوباره به حیات خود ادامه دهد.
